PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH ELEWACJI BUDYNKU
PRZY UL. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH 2 (d. INSTYTUT HIGIENY ZWIERZĄT)
W BYDGOSZCZY

                                                                           Autorka Opracowania
                                                                                mgr Monika Wolan

                           BYDGOSZCZ, CZERWIEC 2020

SPIS TREŚCI.
1. STRONA TYTUŁOWA.
2. DANE OBIEKTU.
3. HISTORIA OBIEKTU.
4. OPIS OBIEKTU.
5. STAN ZACHOWANIA I PRZYCZYNY ZNISZCZEŃ.
6. CEL I ZAŁOŻENIA KONSERWATORSKIE.
7. PROGRAM KONSERWATORSKI.
8. DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA.

DANE OBIEKTU:
1. CZAS POWSTANIA: 1903-1906 r.
2. AUTOR: OSKAR DELIUS, GEORG ANDREAE, OTTO HIRT
3. FUNKCJA: NAUKOWO-BADAWCZA
4. TECHNIKA WYKONANIA, MATERIAŁ: CEGŁA PALONA PEŁNA, TYNK CEMENTOWO-WAPIENNY, DREWNO, METAL.
5. WŁAŚCICIEL: UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO W BYDGOSZCZY
6. ADRES: UL. POWSTAŃCÓW WLKP. 2, BYDGOSZCZ
7. WPIS DO REJESTRU ZABYTKÓW: NR A/314/1-8, Z DN. 20.V.1992R. (A/676/1-8)

HISTORIA OBIEKTU
  Projekt założenia w Bydgoszczy rolniczej placówki naukowo-badawczej narodził się już w 1872 r. Pretekstem było upamiętnienie setnej rocznicy przyłaczenia okręgu nadnoteckiego do Prus, przypadającej w roku 1872. Magistrat bydgoszczywystosował w tej sprawie petycję do rządu w Berlinie. Jednak ipomysł nie doczekała się aprobaty. Zamierzenie zrealizowano dopiero w pierwszych latach XX wieku. Ostateczna decyzja zapadła w grudniu 1902 roku w Ministerstwie Rolnictwa. Władze miejskie Bydgoszczy zobowiązały się oddać pod budowę instytutu pusty teren na północno - wschodnim obrzeżu miasta ( tzw. Hempelschen Felden). Wokół inwestycyjnego obszaru wytyczono nowe ulice - HohenzollernStrasse                        i Bülow Platz (dzisiejsze Al. Ossolińskich i Plac Weysenhoffa). Na początku 1903 r. berliński architekt i radca budowlany Oskar Delius sporządził projekt wstępny zespołu. Równocześnie opracowane były projekty  techniczne dla poszczególnych budynków, które sporządził radca budowlany Andrae   i krajowy inspektor budowlany Otto Hist.
   Projekt opracowany przez Deliusa przewidywał powstanie zespołu trzech budynków mieszczących instytuty naukowe. Były to:
1. Budynek główny z Instytutami Patologii Roślin i Melioracji (Pflanzenpatchologische und Meliorationenstechnische Institut).
2. Budynek Instytutu Higieny Zwierząt (Tierhygienisches Institut).
3. Budynek Instytutu Rolniczo - Chemicznego Bakteriologicznego (Agrikultur-Chemisches und Bakteriologisches Institut).
   Obok budynków badawczych Delius zaprojektował obiekty o charakterze pomocniczym: dwa budynki inwentarskie, duże szklarnie, stodołę oraz trzy domy mieszkalne. Realizacja budowy zespołu trwała trzy lata - od kwietnia 1903 roku do kwietnia 1906 roku. Otwarcie placówki  nastąpiło 11 czerwca 1906 r. Nowopowstałemu instytutowi nadano nazwę  Kaiser Wilhelms Instituts für Landwirtschaft zu Bromberg. Pod tą nazwą placówka badawcza działała do końca I Wojny Światowej. Kierowanie  Instytutem Cesarza Wilhelma powierzono prof. dr. Gerlachowi z Rolniczej Stacji Doświadczalnej w Poznaniu.
   W roku 1921 polskie władze przystąpiły do przeorganizowania placówki dydaktyczno-badawczej, która wznowiła działalność jako Państwowy Instytut Rolniczy (PIR). W 1927 r. PIR stał się oddziałem Państwowego Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. W tych ramach organizacyjnych bydgoski Instytut działał do 1939 r. Po II wojnie światowej działalność placówki została wznowiona pod nazwą Instytut Hodowli                         i Aklimatyzacji Roślin (IHAR). Obiekt został przemianowany na Instytut Buraka. W 2000 roku część budynków, w tym główny gmach, położony przy pl. Weyssenhoffa 11, zostały przekazane na potrzeby Uniwersytety Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. 
   Zespół budynków został usytuowany w północno - wschodniej części Śródmieścia, zajmuje kwartał ograniczony od północy i zachodu Placem Weyssenhoffa i wychodzącymi z niego ulicami Al. Ossolińskich                                     i Powstańców Wlkp., od południa ulicą Szymanowskiego i terenem ogródków działkowych od wschodu. Teren zespołu podzielony został funkcjonalnie i kompozycyjnie na dwie części: zachodnią - zabudowaną budynkami Instytutu i wschodnią zajętą pola wegetacyjne. W części zachodniej zaprojektowano zabudowę obrzeżną, wzdłuż ulic. Reprezentacyjny budynek główny poprzedzony placem Weyssenhoffa usytuowano w zamknięciu osi widokowej Alei Mickiewicza. Stanowi on dominantę zespołu. Pozostałe dwie budowle Instytutu i domy mieszkalne wznoszą się wzdłuż Al. Ossolińskich i ul. Powstańców Wlkp. Ulice te i plac wytyczone zostały krótko przed budową Instytutu, tworząc wraz z nim zespół urbanistyczny o dużych walorach kompozycyjnych. W głębi parceli umieszczone zostały budynki pomocnicze-inwentarskie, szklarnie i stodoła.
   Od strony ulic teren ogrodzono żeliwnym ogrodzeniem na ceglanej podmurówce z bramami i furtkami. Wewnątrz zaprojektowano brukowe dojazdy do wszystkich budynków i żwirowe ścieżki piesze o swobodnej linii, biegnące wśród zieleni.
   Zespół budynków Instytutu wzniesiono na gruntach, które cechuje nierównomierna wytrzymałość, mogąca powodować spękania budynków.
   W związku z tym zamiast typowych fundamentów kamiennych budynki Instytutu otrzymały fundamenty wykonane z ubijanego betonu (cement portlandzki + piasek + żwir w proporcjach 1:3:6) zbrojonego płaskimi szynami. Wokół ścian piwnic wykonano drenaż opaskowy z warstwy żwiru gł. 50cm z rurkami drenarskimi odprowadzającymi wodę do miejskiej sieci kanalizacyjnej. Ponadto ściany piwnic pokryto od zewnątrz lepikiem, tworząc izolację przeciwwilgociową.
   Ściany budynków wymurowano z cegły ceramicznej na zaprawie wapiennej. Cokół głównych budynku został obłożony płytami śląskiego granitu, cokoły pozostałych płytami z betonu ze szlichtą cementową. Okna wykonano z drewna sosnowego, jako 3-poziomowe, część kwater podzielono szczeblinami na drobne pola, a w oknach piwnic wstawiono                       z kształtek ceglanych. Dachy o konstrukcji wzniesionej z belek sosnowych, pokryte zostały dachówką ceramiczną mnich-mniszka firmy Falk u. Ko.                    z Grudziądza, natomiast  hełmy i opierzenia wykonano z blach cynkowych oraz częściowo miedzianych. Nad piwnicami wprowadzono stropy ceglane na łuku odcinkowym, powyżej płaskie Ackermanna, a w poddaszu i domach mieszkalnych-drewniane. 
   Wszystkie budynki są  podpiwniczone, piętrowe i kryte wielospadowymi dachami.
   Cały układ zabudowy kompleksu  budynków ma charakter eklektyczny,                    z elementami neostylów, a także z cechami secesyjnymi                                              i modernistycznymi. Zastosowano rozczłonkowanie brył za pomocą ryzalitów, wykuszy i wieżyczek. W opracowaniu elewacji wykorzystano skontrastowanie partii elewacji z czerwonej cegły i jasnego tynku.
   Budynek Instytutu Higieny usytuowany został w sąsiedztwie budynku głównego przy obecnej ul. Powstańców Wlkp. Półkolisty ryzalit klatki schodowej przypomina swym kształtem basztę. Instytut pierwotnie mieścił w piwnicach mieszkanie służby, kotłownię, chłodnię, pomieszczenie dla małych zwierząt doświadczalnych, wirówki inkubatory, mały piec utylizacyjny oraz pomieszczenie sterylizacji. Na parterze znajdowały się: sala wykładowa, sala operacyjna, laboratorium chemiczne, pomieszczenie wagi, laboratorium asystentów, kuchnia pożywek, pokój aseptyczny. Na piętrze - biblioteka z magazynem, preparatownia, pokój zbiorów, pomieszczenie makro- i mikrofotografii z ciemnią oraz dwa mieszkania asystentów. Na poddaszu umieszczono magazyny. Projekt wstępny przewidywał reprezentacyjne wejście główne z hallem w środkowym ryzalicie elewacji frontowej od strony ulicy. W trakcie realizacji zrezygnowano z tego, tworząc na parterze dużą salę operacyjną, pozostawiając jedynie wejście tylne, od wewnętrznego dziedzińca. Wewnątrz zachowały się schody skutą balustradą o neobarokowej dekoracji. Koszt realizacji budynku wyniósł 120tys. marek. 
 Instytut Higieny Zwierząt zajmował się zwalczaniem epidemii wśród zwierząt, kształceniem weterynarzy i rolników, a także produkcją szczepionek i surowic.

OPIS OBIEKTU
1. Zabudowa na parceli: 
Budynek frontowy, wolnostojący w zabudowie ulicowej pierzei południowej placu Weyssenhoffa, poprzedzony przedogrodem od frontu wydzielonym ogrodzeniem parceli częściowo pierwotnym a w części zachodniej współczesnym. Budynek usytuowany na parceli Pl. Weysenhoffa 11. 
2. Bryła architektoniczna:
   Budynek założony na planie wydłużonego prostokąta, z prostokątną przybudówką od zachodu, cofniętą z lica fasady o 1/4 szerokości korpusu głównego oraz ryzalitami w fasadzie prostokątny przesunięty nieznacznie                    z osi ku zachodowi, w elewacji tylnej półkolistty mieszczący klatkę schodową, po wschodniej stronie osi, II-kondygnacyjnym poddaszem, kryty wysokim dachem 2-spadowym z lukarnami i sygnaturką nakrytą cebulastym hełmem na kalenicy, nad ryzalitem fasady dach naczółkowy, przybudówka kryta dachem 3-spadowym. Murowany, z cegły, częściowo tynkowany z detalem architektonicznym z cegły licówki, dachy kryte dachówką ceramiczną holenderką, hełm sygnaturki pobity blachą. 
3. Zabytkowe elementy i detale architektoniczne:
   Elewacja północna - niesymetryczna, o zróżnicowanej liczbie osi                                    w kondygnacjach: 7-osiowa w I kondygnacji, 10-osiowa w II kondygnacji,                          z nieznacznie przestającym z lica ryzalitem środkowym, stanowiącym dominantę, oraz znacznie cofniętą z lica częścią zachodnią (2 skrajne osie); elewacja w dolnej części ze spoinowanej cegły licowej, od nasady łuków okiennych tynkowana. Elewacja oraz ryzalit ujęte w narożach pasami odsłoniętej cegły, w ryzalicie przechodzącymi w kamienne szkarpy. Na wsch. od ryzalitu cztery osie wyznaczone rytmem prostokątnych otworów okiennych zamkniętych łukami koszowymi (na parterze z pozornymi zwornikami), z szerokimi, ceglanymi podokiennikami; na zach. trzy osie identycznych otworów okiennych. Na parterze okna 4-dzielne, na piętrze                        I 3-dzielne. Parter ryzalitu zakomponowany szerokim wielodzielnym,                            3-częściowym, oknem o łuku koszowym, z częściami oddzielonymi ceglanymi lizenami biegnącymi do cokołu fasady. Na I piętrze trzy okna                     3-dzielne. Ryzalit zwieńczony ceglanym szczytem z czterema wąskimi, prostokątnymi otworami okiennymi, zamkniętymi łukiem odcinkowym, umieszczonymi w tynkowanych wielobocznych polach. W połaci dachu okienka w typie facjat, na osi ryzalitu latarnia. Elewacja wsch 5-osiowa                        w I kondygnacji, niesymetryczna, z analogicznie opracowanymi strefami cegły licówki i tynku ujęta po bokach pasami z cegły, zwieńczona trójkątnym, tynkowanym szczytemm, wydzielonym pasem z cegły, z takimiż podziałami pionowymi. W suterenie dwa okienka zamknięte łukami odcinkowymi. Na parterze 5 nieregularnie rozmieszczonych okien                                o zróżnicowanej wielkości od pn., blisko skraju elewacji, okno trójdzielne oflankowane wąskimi oknami dwudzielnymi. Na osi elewacji analogicznie okno 3-dzielne, a tuż za nim ku pd. okno 2-dzielne szersze od poprzednich. Na I piętrze, na osi loggia zamknięta łukiem koszowym, ograniczona pełną, murowaną balustradą, tynkowaną i artykułowaną 5 prostokątnymi tynkowanymi polami. Szczyt artykułowany 9 pionowymi, ceglanymi pasami, 2-strefowy w strefie dolnej trzy nieregularnie rozmieszczone prostokątne okienka w polach środkowych. Elewacja pd. - niesymetryczna,               z półokrągłym, III kondygnacyjnym ryzalitem klatki schodowej, mieszczącym otwór wejściowy w przyziemiu oraz nieznacznie cofniętą                      z lica częścią zachodnią (skrajna oś). Na zach. od ryzalitu 6-osiowa. Osie wyznaczone rytmem 5 okien - w partii suteren małych 2-dzielnych, parteru 3-dzielnych, I piętra 2-dzielnych, zamkniętych łukami pełnymi. Na wsch. nieregularna. Część wsch. tynkowana analogicznie do fasady. Na poziomie suteren i parteru po 4 otwory okienne. W suterenach 2-dzielne,  na parterze 3-dzielne z nadślemieniem. W partii 3 skrajnych osi, na poziomie pierwszego piętra trzy okna 2-dzielne, ponad nimi korona murów podwyższona przez zgodną  z licem balustradę balkonu poddasza. Między 2-dzielnymi oknami I piętra  a ryzalitem dwa wąskie prostokątne okna, za nimi ku wsch., szeroki pas odsłoniętej cegły biegnący od korony muró do podstawy otworów okiennych. Ryzalit klatki schodowej 3 strefowy. Strefa I nietynkowana, wyższa od analogicznych, nietynkowanych stref elewacji, zawierająca w niewielkim uskoku, poprzedzony schodami, otwór drzwiowy, zamknięty łukiem pełnym. Drzwi deskowe opierzone, z nadświetlem. Po bokach po jednym otworze okiennym zamkniętym łukiem pełnym. Ponad drzwiami prostokątna tynkowana płycina. Strefa II tynkowana, z dwoma wysokimi oknami 2-dzielnymi zamkniętymi analogicznie. Strefa trzecia o podstawie zgodnej z wysokością korony elewacji, nietynkowana dzielona pięcioma ceglanymi, nadwieszonymi pilastrami połączonymi płaskim ceglanym fryzem. Między pilastrami po jednym oknie zamkniętym łukiem odcinkowym, dwudzielnym bez ślemienia. Ryzalit zwieńczony profilowanym gzymsem koronującym, nad którym murowana ażurowa balustrada tarasu. Elewacja zachodnia - częściowo przesłonięta bryłą przybudówki, z trójkątnym tynkowanym szczytem, dzielonym 9 pionowymi pasami odsłoniętej cegły; tynkowane pola zakończone od góy simowymi wycięciami. Szczyt 2-strefowy, w strefie pierwszej w 3 i 4 polu od pn. po jednym wąskim prostokątnym okienku, w strefie II, blisko skraju dachu, w polach środkowych dwa okna o łukach odcinkowych. Lico ściany korpusu gładkie nietynkowane. Elewacja pd. przybudówki -tynkowana analogicznie do fasady, jednokondygnacyjna na osi szerokie 3-dzielne okno. Detale i wyposażenie wnętrz - drzwi zewnętrzne deskowe opierzone, wewnętrzne ramowo-płycinowe z płycinowymi ościeżynami; okna skrzynkowe, na poddaszu krosnowe; balustrada głównej klatki schodowej kuta z drewnianą poręczą, o dekoracji ze zgeometryzowanej wici roślinnej; częściowo zachowane metalowe kratki otworów wentylacyjnych oraz kafelki w toalecie I piętra. Na piętrze zachowana również drewniana, przeszklona szafka z zaworem p.poż.
 Obiekt wzniesiono w stylu eklektycznym z wykorzystaniem elementów secesyjnych i modernistycznych. Odpowiada skali historycznej zabudowy pierzei południowej, Al. Powstańców Wlkp., stanowiąc integralną część jednorodnego stylistycznie zespołu zabudowy dawnego Instytutu

STAN ZACHOWANIA I PRZYCZYNY ZNISZCZEŃ 
   Budynek jest w średnim stanie zachowania. Podczas długiego użytkowania poddawany był bieżącym remontom i reparacjom. Głównym powodem zmian destrukcyjnych całego obiektu był katastrofalny stan dachu przed remontem w 2015 r. Na skutek nieszczelności pokrycia dachowego i uszkodzonych rur spustowych i rynien nastąpiła penetracja wody w głąb murów ceglanych, transport rozpuszczalnych soli w materiale ceramicznym powodujący wysolenia, kruszenie cegieł i spoin, a także całkowite wypadanie całych cegieł w wielu miejscach. Pozbawiona lica cegła niesie oznaki osłabienia, skutkiem czego jest pudrowanie, kruszenie i pękanie materiału ceramicznego. 
   Niszczące działanie wody doprowadziło również do degradacji tynków. Dezintegracja strukturalna wyprawy tynkarskiej spowodowała spęcherzenia, odspojenia, złuszczenia oraz duże głuche obszary tynków. Miejscami tynki nie są związane ze ścianą.
   W miejscach najbardziej narażonych na niszczące działanie wody występują całkowite, rozległe ubytki w postaci płatów odpadającego tynku. Odsłonięta cegła narażona jest na niekorzystne warunki atmosferyczne - oprócz oryginalnych wżerów, posiada ubytki mechaniczne, miejscami wypłukane spoiny. Zawilgocenie murów nastąpiło również w wyniku deformacji obróbek blacharskich. Widoczne są miejsca zaatakowane przez mikroorganizmy, mchy i porosty. Najwięcej zniszczeń widoczne jest na fasadzie południowej i zachodniej, które dodatkowo narażone są na zmienne warunki atmosferyczne i działanie wysokiej temperatury.
   Na fasadach znajdują się bardzo liczne, szpecące bezużyteczne elementy metalowe (niesprawne wywietrzniki), okablowania i zużyte ofasowania. Biorąc pod uwagę aspekt estetyczny należy usunąć wszelkie metalowe części bez funkcji, zachować tylko niezbędne elementy. Zaleca się podczas prac remontowych schować w murze kable montażowe na elewacjach. Dodatkowo na fasadzie zachodniej i wschodniej znajdują się w pasie przyziemia duże, wtórne, sgraffita, które należy usunąć i zabezpieczyć mury odpowiednimi środkami.
   W 2015 roku, po remoncie pokrycia dachu i naprawie uszkodzonych rynien oraz rur spustowych, stan budynku został ustabilizowany                                i zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem wody. Oprócz zmiennych warunków atmosferycznych (temperatury i wilgotności) na stan zachowania wpływ miały ruchy budynku spowodowane bliskością ruchliwej ulicy. Na całej powierzchni widoczne są zabrudzenia i smolista patyna pochodzące                      z produktów węgla i paliw ciekłych (bliskość kominów i smółki, nasilony ruch kołowy).
   Stolarki okienne zostały wymienione  w konstrukcji i podziałach zgodnych z pierwotnymi. 
   Obecnie najpilniejszy jest remont elewacji budynku oraz wykonanie pieczołowitej konserwacji oryginalnych stolarek drzwiowych z okresu budowy obiektu.

CELE I ZAŁOŻENIA KONSERWATORSKIE

   Dawny budynek Instytutu Higieny Zwierząt przy ul. Powstańców Wlkp. nr 2 stanowi integralną część jednorodnego stylistycznie zespołu zabudowy Instytutu z 1906 r. usytuowanego na parceli pl. Weyssenhoffa 11. Obiekt jest wpisany do Rejestru Zabytków Województwa Kujawsko-Pomorskiego decyzją nr A/314/ 1-8 z dnia 20. 05. 1992 roku i podlega ścisłej ochronie konserwatorskiej. 
 Planowana działania konserwatorskie przy elewacjach zewnętrznych budynku będą miały na celu usuniecie przyczyn destrukcji poszczególnych elementów składowych fasad, przywrócenie materiałom budowlanym ich pierwotnych właściwości, zabezpieczenie obiektu przed dalszym niszczeniem oraz  przywrócenie budynkowi pierwotnego wyrazu estetycznego. Planowane prace winny być  jednorodne w zakresie prac wykonanych przy pozostałych budynkach parceli Pl. Weyssenhoffa 11, poddanym zabiegom konserwatorskim w latach 2013-2015.
Wszystkie planowane działania konserwatorskie  zostaną poprzedzone szczegółowym rozpoznaniem budowy technologicznej, określeniem zakresu i przyczyn zniszczeń oraz próbami gwarantującymi właściwy dobór środków i metod konserwatorskich. Remont elewacji prowadzić należy metodą konserwatorską, zachowawczo, kolejno dla każdej elewacji. 
Biorąc pod uwagę wartość zabytkową i użytkową budynku przyjęto następujące wytyczne konserwatorskie dla planowanych prac:
-  przeprowadzić konserwację z zachowaniem w maksymalnym stopniu wszystkich oryginalnych elementów wystroju elewacji oraz oryginalnych materiałów: cegieł, sztukaterii, profili, wypraw tynkarskich,
-  usunąć wtórne materiały budowlane np. zaprawy cementowe,
-  przywrócić materiałom budowlanym ich pierwotne właściwości,
- podczas prac konserwatorskich i restauratorskich należy zastosować wysokiej jakości materiały konserwatorskie i budowlano-konserwatorski                    o składzie chemicznym i właściwościach zbliżonych do oryginalnych.

Zaleca się z powierzchni elewacji usunąć wszelkie zanieczyszczenia, przemalowania,  zdezintegrowane partie tynków z całej powierzchni wypraw tynkarskich .
 Do czyszczenia ceglanych fasad zabytkowych należy zastosować rekomendowanych przez konserwatorów zabytków ścierniwa mineralne lub roślinne, podawane łącznie ze sprężonym powietrzem o małym ciśnieniu, co umożliwi stopniowe zmniejszanie grubości nawarstwień, aż do ich całkowitego usunięcia. Na przykład metodę suchą tzw. gumkowania - Le gommage de facade.
 Wykluczyć należy użycie do czyszczenia wody, lodu, pary, preparatów chemicznych, aby wyeliminować z procesu konserwacji zawilgocenie muru i uruchamianie migracji soli rozpuszczalnych w wodzie, oraz wsiąkanie wody i szkodliwych substancji znajdujących się w zdejmowanych zanieczyszczeniach powierzchniowych, a także wszelkich innych metod czyszczenia wspomaganych wodą, lodem, parą wodną, oraz używających do czyszczenia ostre ścierniwa typu piasek. 
Do czyszczenia nie używać substancji, które mogłyby przenikać do obiektu               i przyczyniać się do jego destrukcji. 
Ścierniwa stosowane podczas czyszczenia muszą posiadać atest PZH oraz udokumentowane badania laboratoryjne, wykonane przez konserwatorów zabytków pod kontem bezpieczeństwa dla czyszczonych powierzchni. 
Uzupełnienie ubytków w cegle  należy wykonać materiałem tożsamym                     z ceramiką oryginalną – ubytki całych cegieł, polówek i ćwiartek.
Uzupełnienie drobnych ubytków cegły uzupełnić kitami mineralnymi modyfikowanymi żywicami syntetycznymi, produktami gotowymi, dobranymi kolorystycznie w obrębie sąsiedztwa ubytków. Takie zaprawy dostępne są w asortymencie handlowym takich renomowanych firm jak Hufgard Optolith, Remmers, Keim czy Sto.  
Projektuje się wykucie przemurowań lica elewacji z cegły współczesnej                     i uzupełnienie powstałych ubytków materiałem tożsamym z cegłami historycznymi. Scalenia i retusze kolorystyczne należy wykonać metodą laserunkową. 
Szczególnie starannie należy odtworzyć, rekonstruować i impregnować detale wystroju ceramicznego narażone na bezpośrednie działanie wody opadowej parapety ceramiczne, cokoliki czy poziome lica cegieł. Zaleca się ich staranną impregnację . 
Renowacja spoinowania polegać będzie na usunięciu spoinowań cementowych i zniszczonych oraz odspojonych od powierzchni spoinowań oryginalnych wapiennych (z reguły usuniętych w procesie suchego czyszczenia). Spoinowanie  zostanie wykonane gotową renowacyjną spoiną wapienną opartą na trasach w kolorze oryginału. Forma opracowania spoiny analogicznie do formy spoiny oryginalnej.
 
 Partie odspojonych od podłoża tynków w płaszczyznach tynkowanych należy usunąć. Po odsłonięciu murów ceglanych wykonać uzupełnienie tynków zaprawami wapienno-trasowymi. Sposób zatarcia, wielkość uziarnienia masy tynkarskiej na podstawie analizy tynku historycznego.
Należy wykonać pełną konserwację stolarki drzwiowej i historycznych okuć oraz krat.

  Na wszelkie prace w przedmiotowym budynku konieczne jest uzyskanie zezwolenia konserwatorskiego. Pracami może kierować osoba posiadający dyplom ukończenia studiów konserwatorskich w specjalizacji konserwacja zabytków architektury. 
   Wszelkie prace i zabiegi restauracyjno-budowlane powinny być wykonywane, pod nadzorem i we współpracy ze służbami konserwatorskimi. Podczas robót należy wykonać próby kolorystyczne                       w celu ostatecznego zatwierdzenia przez Miejskiego Konserwatora zabytków.

   

Bibliografia:
- Domeracka M., Naukowe Instytuty Rolnicze w Bydgoszczy (Zarys historyczno - informacyjny), / w:/ Bydgostiana, nr 1, 1963, ss 25-37
- KEZAiB, Budynek Instytutu Higieny Zwierząt w zespole Naukowych Instytutów Rolniczych, Al. Powstańców Wielkopolskich 2, opr. Z. Wernerowska, M. Grzybowska, Bydgoszcz 1990, mps, OWSOZT, DB;
- Kirsche P., Die Provinz Posen, Stassfurt 1907, ss 252-262;
Archiwalia:
- Dok. techn. m. B., sygn. 41, APB;
- Projekt z 1906 r., bez sygn., Zb. IHAR - dział administracji;
- Zeitschrift fur Bauwessen /mit Atlas/, sygn. R. 413 1912, Zb. WMBPB.

   

    

PROPONOWANY PROGRAM  PRAC  KONSERWATORSKICH

Cegła i tynki

1. Wykonanie  dokumentacji fotograficznej i opisowej stanu zachowania obiektu.

2. Wykonanie analiz i badań konserwatorskich. Należy określić stopień zawilgocenia murów, badania będą warunkowały wykonanie ewentualnej poziomej przepony na poszczególnych odcinkach murów, określić stopień zasolenia murów i rodzaj występujących soli.

3. Wykonanie badań  w celu określenia oryginalnej faktury wypraw tynkarskich oraz  ewentualnych warstw powłok malarskich .

4. Wykonanie badań mających na celu określenie rodzaju i właściwości fizyko-mechanicznych cegły,  spoin i  zaprawy tynkarskiej.

5. Określenie rodzaju zabrudzeń i nawarstwień lica cegły oraz wstępne oczyszczenie ceglanej i tynkowanej powierzchni ścian budynków z nawarstwień mineralnych i brudu metodą strumieniowo – ścierną, np. sodowania (wodorowęglan sodu),  le gommage.

6. Wstępna dezynfekcja powierzchni w miejscach wzrostu drobnoustrojów (glony, porosty) przesycając je preparatem biobójczym ( np. 2 % roztworem wodnym Preventolu B+80, ewentualnie produktem fabrycznym Impragnirung BFA firmy Remmers lub SLX Fungith firmy Hufgard Optolith). Preparat nanosić na powierzchnie przy użyciu pędzla lub za pomocą natrysku. Po około godzinie preparat trzeba spłukać wodą pod ciśnieniem. Zabieg pozwoli na usunięcie mikroorganizmów. Środki biobójcze muszą posiadać aktualne pozwolenie na obrót, wydane przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. 

7. Usunięcie przemalowań graffiti na cegłach i granitowym cokole metodą chemiczną przy pomocy odpowiedniego środka np. Keim Dispersionsentferner lub innego o podobnym działaniu.

8. Mechaniczne usuniecie wszystkich zapraw wtórnych cementowych i cementowo-wapiennych, w tym warstw pokrywających mur, uzupełnień wykonanych z niewłaściwych cegieł.  Zaprawy cementowe należy usunąć ze względu na niszczący wpływ tego typu zapraw na destrukcję materiałów oryginalnych, szczególnie ze względu na uszczelniający charakter tego typu powłok. Prace należy wykonać starannie, aby nie uszkodzić materiałów oryginalnych. Szczególnie należy zwrócić uwagę na całkowite usunięcie zapraw cementowych spoinujących mur ceglany oraz kamienny.

9. Mechaniczne usunięcie luźnych spoin, spoin osłabionych lub cementowych. proponuje się usuniecie zaprawy ze spoin do głębokości 3-5cm. W trakcie kolejnych zabiegów na murze ograniczy to możliwość migracji skumulowanych w zaprawie rozpuszczalnych soli mineralnych .

10. Mechaniczne usunięcie silnie zdezintegrowanych cegieł w szczególności zniszczonych działaniem bakterii nitryfikacyjnych. Usunąć należy te cegły, w których ubytki powstałe w wyniku działania soli oraz bakterii nitryfikacyjnych przekraczają 50% objętości.

11. Wstępne wzmocnienie silnie zdezintegrowanych cegieł. Wzmocnienie należy wykonać przy pomocy preparatów zawierających częściowo skondensowany tetraetoksysilan np. Funcosil-Steinfestiger OH. Preparat nanosimy przy pomocy pistoletu natryskowego lub bardzo miękkich pędzli o długim włosiu aż do nasycenia cegły.  Zabieg wykonywać w temperaturze od +10C do +20C. Ważne, by miejsca nasycone chronić przed bezpośrednim działaniem wody i słońca. Żeby osiągnąć właściwy efekt wzmocnienia musi zajść reakcja hydrolizy i polikondensacji , do jej przebiegu potrzebna jest wilgoć z powierza. Wzmocnienie następuje po kilku dniach, dlatego następne zabiegi należy prowadzić po min. 7 dobach.

12. Oczyszczenie powierzchni cegieł i tynków z nawarstwień np. metodą sodowania lub Le gommage des facades (gumkowanie elewacji). Puder można stosować jednokrotnie. Zużyty puder i pył powstały w trakcie czyszczenia powinien być wychwytywany przez odkurzacze i zwilżany wodą. Użycie ścierniwa o odpowiedniej twardości dobranej doświadczalnie.
       
13. Odsalanie – jeśli przeprowadzone badania wykażą obecność soli rozpuszczalnych w wodzie – należy przeprowadzić w miejscach koncentracji soli metodą wymuszonej emigracji do rozszerzonego środowiska poprzez nakładanie gotowych kompresów odsalających na bazie bentonitu i kruszyw o dużej zdolności sorpcyjnej. Preparat po zmieszaniu z wodą destylowaną należy nałożyć na zasoloną powierzchnie i pozostawić do wyschnięcia. Zabieg powtarzać wielokrotnie w zależności od ilości soli w murze. Można również zastosować samodzielnie przygotowane okłady z pulpy celulozowej z dodatkiem drobnego kruszywa i bentonitu i dodatkiem 2% roztworu Preventolu R80. Odsalanie należy uznać za zakończone, jeżeli poziom zasolenia w cegłach na całej wysokości muru obniży się dwukrotnie w stosunku do wielkości wyznaczonych na potrzeby niniejszej oceny.

14. Wzmocnienie strukturalne zniszczonych partii murów należy wykonać preparatem do wzmacniania osłabionych cegieł  opartym na estrach etylowych kwasu krzemowego , np. KSE 300E firmy Remmers lub preparatem o podobnych właściwościach innych producentów. Przed zastosowaniem preparatu należy przeprowadzić badania wstępne na powierzchni próbnej w celu określenia warunków podłoża określających późniejsze parametry procesu krzemionkowania. Preparat KSE 300 E należy nakładać na powierzchnie suche, chłonne i nienagrzane. Preparat nakładać w przedziale temperatury  od +8 do +25C. Wzmacniane powierzchnie  należy  chronić przed słońcem, deszczem i wiatrem. Preparat nanosić  na powierzchnię metodą polewania lub metodą nakładania kompresów. Przy polewaniu należy nasączyć niewielki powierzchnie małymi dawkami aplikowanymi aż do ustania wchłaniania przez podłoże. Przy metodzie kompresowej należy postępować analogicznie, zmieniając kompresy. 

15. Drobne ubytki w cegłach uzupełnić w cegłach przy pomocy pigmentowanej zaprawy o spoiwie wapiennym z domieszką hydrauliczną np. trasem (np. NSR firmy Hufgard Optolith - gotowe kolorowe zaprawy wapienno-trasowe do uzupełniania ubytków zawierające mikrowłókna lub  zaprawą Funcosil Restauriertmortel firmy Remmers, Keim Restauro-Top). Masy uzupełniające muszą posiadać  właściwości zbliżone do sąsiedniego materiału ceramicznego tj. odpowiednią gęstość objętościową zaprawy, nasiąkliwość i absorpcję kapilarną. Przed uzupełnianiem większych ubytków należy wykonać zbrojenie ze stali nierdzewnej
16. Drobne spękania w cegłach wypełnić preparatem krzemoorganicznym KSE 500 STE Remmers z drobno mielonym wypełniaczem KSE Fullstoff lub Tubag Trass-Kalk – Verpressmörtel firmy Sto lub podobnymi innych producentów. W przypadkach koniecznych należy wprowadzić kotwy lub wykonać przemurowania. Scalenie kolorystyczne uzupełnień farbami krzemoorganicznymi z dodatkiem pigmentów mineralnych  (np.  farbą silikatową laserunkową KEIM lub Remmers Funcosil Historic Lasur ).  Wstawienie nowych cegieł w miejscach cegieł całkowicie zdezintegrowanych. z zachowaniem lokalnego wątku i z dbałością o dobre związanie lica z murem, w razie potrzeby kotwienie, (do uzupełnień można użyć cegły współczesne o wymiarach cegieł oryginalnych lub cegły zabytkowe „z odzysku” stosownie wyselekcjonowane i odsolone). Zakres niezbędnych uzupełnień nową cegłą ustalony zostanie komisyjnie, należy dążyć do maksymalnego zachowania cegły oryginalnej, nawet jeśli wymagałaby dużych uzupełnień kitami. 

17. Scalenie kolorystyczne dawnych przemurowań w murze - wykonanych prawidłowo pod względem wątku i gabarytów cegły - pod kolor otoczenia farbami krzemoorganicznymi z dodatkiem pigmentów mineralnych  (np.  farbą silikatową laserunkową Keim lub Remmers Funcosil Historic Lasur ). 

18. Wykonanie spoin mineralnych - kolor i opracowanie spoin zgodne ze spoiną oryginalną, odpowiednio do miejsca uzupełnień. Zaprawa do spoinowania na bazie zaprawy wapienno-trasowej o kolorystyce dopasowanej do istniejących spoin. Proponowana zaprawa pozwala na uzyskanie spoin porowatych a jednocześnie trwałych i odpornych na wymywanie. Profilować kształt spoiny ręcznie. W partiach zasolonych tj. w przyziemiu, wskazane jest założenie spoin o zwiększonej pojemności wewnętrznej tzw. odsalających.
19. Miejsca z zachowaną fugą wzmocnić preparatem hydrofilnym typu KSE 100 i KSE 300 Remmers lub podobnym.

20. Skucie luźnych tynków. Tynki w dobrym stanie technicznym poddać pracom renowacyjnym polegającym na ich wzmocnieniu preparatem wzmacniającym. Pustki należy wypełnić zaprawą na bazie syntetycznego wapna hydraulicznego np. Ledan TB 1. Głębsze ubytki uzupełnić zaprawą mineralną o spoiwie wapienno-trasowym np. Tubag TKP lub Tubag NHL lub podobnymi innych firm. W miejscach, gdzie tynk istniejący zostaje zachowany, na ścianę należy położyć dwie ostatnie warstwy np. grunt podkładowy i wyprawę w systemie renowacji zabytkowycn elewacji, np. Remmers, Sto, Hufgard Optolith.

21. Nowe tynki wykonać  wg systemów firmowych np. Sto - obrzutka Tubag Trass Vorspritzmortel, ( zaprawa trasowa do wstępnej obrzutki, po związaniu jest w pełni przesiąkliwa i zawiera spoiwa odporne na obecność soli). Warstwę należy zarzucić w formie tzw. obrzutki brodawkowej – pozostają prześwity w narzuconej powierzchni. Warstwa ma grubość ok. 5mm. Druga warstwa tynk wapienno-trassowy TKM Trass-Kalk-Maschinenleichtputz o dużej paraprzepuszczalności i niskim skurczu, o wytrzymałości ok. 3MPa., grubość warstwy ok. 1,5cm oraz wierzchnia warstwa tynk SHF, Sanierhaftputz  Faktura tynku opracowana zgodnie z miejscem uzupełnienia. Można zastosować systemy innych producentów np. Optolith, Remmers, Keim. Naprawione tynki należy poddać egalizacji przed nałożeniem powłoki malarskiej.

22. Wymiana zniszczonych cegieł  nakrywy  balustrady na tarasie nad klatką schodową. Ostatnią warstwę murować na  hydrofobowej zaprawie np. zaprawie  Sto  Trass Werkstein- und Verlegemortel spezial o wytrzymałości ok 10Mpa. Czapa ceramiczna, należy zrezygnować z cementu. Poddać hydrofobizacji analogicznie do muru.

23. Wykonanie powłoki malarskiej tynków np. pierwsza warstwa dobrze kryjącą, paroprzepuszczalną farbą silikonową Remmers Color LA , kolejna warstwa farbą silikonowo--wapienną Remmers Color LA Historic o charakterze półprzezroczystym, laserunkowym. 

24. Wykonanie powłoki hydrofobowej na partiach ceglanych preparatem o kompozycji siloksanowo-akrylowej np. Funcosil AS firmy Remmers lub preparatem  o takich samych właściwościach innego  producenta. Proponowany  preparat dzięki zastosowaniu kompozycji siloksanowo-akrylanowej oprócz właściwości hydrofobowych posiada również właściwości wzmacniające powierzchnię materiału oraz właściwości intensyfikujące barwę podłoża.  Preparat należy stosować na suche , chłonne i nośne podłoża. Nanosić metodą  polewania lub natrysku aż do pełnego nasycenia. Świeżo nasycone powierzchnie należy przez 5 godzin chronić przed deszczem, wiatrem i silnym nasłonecznieniem. 

25.  W partii przyziemia należy nałożyć powierzchniową powłokę ochronną  przeciw graffiti np. z Funcosil Graffiti-Schutz firmy Remmers lub podobną innej firmy..

Cokół

1. Usunięcie wtórnych nawarstwień z powierzchni ciosów granitowych cokołu (gładź cementowa, tynk, farby).

2. Oczyszczenie lica kamienia z narostów biologicznych i odkażenie powierzchni z korozji biologicznej (oczyszczenie partii z korozją biologiczną oraz zabezpieczenie kamienia produktami biodegradującymi opartymi na związkach heterocyklicznych działających bakterio-, grzybo-                 i glonobójczo).

3. Oczyszczenie powierzchni metodą analogiczną do metody stosowanej na murach ceglanych.

4. Dezynfekcja miejsc zaatakowanych przez mikroorganizmy przy użyciu np. preparatu StoPrim Fungal. 
 
5. Usunięcie dawnych napraw i wtórnych spoin na głębokość min. 2 cm.

 6. Wykonanie spoin mineralnych - kolor i opracowanie spoin zgodne ze spoiną oryginalną, odpowiednio do miejsca uzupełnień. Zaprawa do spoinowania na bazie zaprawy wapienno-trasowej o kolorystyce dopasowanej do istniejących spoin. Proponowana zaprawa pozwala na uzyskanie spoin porowatych a jednocześnie trwałych i odpornych na wymywanie. Profilować kształt spoiny ręcznie. W partiach zasolonych tj. w przyziemiu, wskazane jest założenie spoin o zwiększonej pojemności wewnętrznej tzw. odsalających.

 7. Drobne spękania  wypełnić preparatem krzemoorganicznym KSE 500 STE Remmers z drobno mielonym wypełniaczem KSE Fullstoff lub podobnym innych producentów.

8. Wzmocnienie strukturalne osłabionego  kamienia preparatem wysoko stężonym roztworem częściowo skondensowanych związków krzemoorganicznych, posiadających niewielką lepkość np. firmy Remmers.

Stolarka drzwiowa i elementy metalowe.

1. Wykonanie odkrywek w celu określenia nawarstwień kolorystycznych oraz udokumentowania warstwy oryginalnej. Wykonanie badań  w celu identyfikacji występujących mikroorganizmów i owadzich szkodników drewna, ocena zagrożeń i dobór odpowiedniej metody i środków do dezynfekcji i dezynsekcji. 

2  Usunięcie wtórnych przemalowań metodami: 

a./ mechanicznymi z wykorzystaniem strumienia gorącego powietrza o regulowanej temperaturze (zabrania się opalania drewna  ogniem), doczyszczanie powierzchni Bemixolem oraz watą nasączoną nitro. 

b/ oczyszczanie  powierzchni pastą zmydlającą do usuwania starych powłok malarskich, np. Scansol – firmy Inco, Ablauger – firmy Remmers lub innych o podobnych właściwościach. Usuwanie prowadzić ostrożnie zachowując ostatnie warstwy oryginalne, które mogą posłużyć do odtworzenia pierwotnej kolorystki elementów drewnianych.

3.  Usunięcie starych reparacji. Komisyjna ocena stanu zachowania drzwi po ich oczyszczeniu, elementy lub ich fragmenty zakwalifikowane do wymiany zachować jako wzór do rekonstrukcji.

4. Demontaż elementów kutych (klamek, szyldów kątowników, zawiasów itp).

5. Dezynsekcja  preparatem  biobójczym. Środek do dezynsekcji zostanie odpowiednio dobrany po wykonaniu badań mikrobiologicznych                                i identyfikacji występujących mikroorganizmów. Proponuje się zastosowanie preparatów np. Adolit Holzwurmfrei, Multi GS, Anti Insekt Plus firmy Remmers.

6. Impregnacja wzmacniająca drewno preparatem żywicznym o niskiej lepkości w miejscach osłabionych,  np. roztworem żywicy akrylowej Paraloid B-72  w toluenie o stężeniu 3% – 7% (stężenie roztworu dobrane ). Metoda powlekania.

7.  Uzupełnianie ubytków w drewnie (większe ubytki - wykonać uzupełnienie ubytków drewna wstawkami nowego, sezonowanego drewna, flekowanie; mniejsze ubytki należy uzupełnić np. dwuskładnikowym kitem do drewna Araldite SV/HV 36, żywice epoksydowe typu Epidian 5                            z wypełniaczem –mączką drzewną .

8. Sklejenie elementów drewna należy wykonać za pomocą spoiw żywicznych (Araldit, Epidian).

8.  Gruntowanie drewna preparatem o własnościach biologicznie czynnych o przedłużonym działaniu np.  Aidol Holzbau B. firmy Remmers.

9. Nałożenie warstwy malarskiej na powierzchni zgodnie z oryginalną kolorystyką. Proponuje się zastosowanie tradycyjnych bejc i farb na bazie oleju lnianego –Leinolfarbe HS, lub Aidol HK-Lasur firmy Remmers lub porównywalne np. firmy Beckers.

10. Metalowe elementy drzwi odrdzewić metodą mechaniczną poprzez piaskowanie niskociśnieniowym aparatem natryskowym a następnie wykonanć powłoki ochronnej zapobiegającej dalszemu korodowaniu - farby z dodatkami inhibitorów korozji ewentualnie alkoholowy roztwór taniny, po wyschnięciu zabezpieczony warstewką twardego mikrowosku.

    Powyższy program konserwatorski jest programem ramowym, opartym na analizie wizualnej. Założenia konserwatorskie ujęte w/w dokumentacji mogą ulec zmianie podczas robót konserwatorskich i całkowitym rozpoznaniu obiektu in situ. Działania konserwatorskie należy dokumentować fotograficznie i opisowo na wszystkich etapach prac.
   Jakiekolwiek ewentualne zmiany w technologii czy sposobie wykonania należy uzgadniać na bieżąco ze służbami konserwatorskimi. Zawarte                         w programie prac materiały są produktami sugerowanymi. Można zastosować materiały innych firm, ale odpowiadające jakością                                   i przeznaczeniem preparatom zaproponowanym w dokumentacji. Zmianę materiałów należy uzgodnić ze służbami konserwatorskimi. 
Należy wykonać opisową i fotograficzną dokumentację powykonawczą dokumentującą stanu obiektu w trakcie renowacji i po ukończeniu prac.

DOKUMENTACJA  FOTOGRAFICZNA