Nie ma jednego Wokulskiego. Prof. Piotr Zwierzchowski o filmowych adaptacjach „Lalki”
Dwie nowe adaptacje „Lalki” Bolesława Prusa wywołały dyskusję o granicach swobody twórczej i sposobie przedstawiania literackich bohaterów. O filmie kinowym, serialu Netflixa i wcześniejszych ekranizacjach opowiadał w Polskim Radiu PiK prof. dr hab. Piotr Zwierzchowski, filmoznawca i dziekan Wydziału Nauk o Kulturze Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Naukowiec był gościem Ewy Dąbskiej-Wieczorkowskiej w „PiK-owej Kawiarence” wyemitowanej 6 października 2026 roku. Choć nowe produkcje dzielą widzów, Profesor dostrzegł w tych sporach pozytywną stronę: literatura ponownie stała się przedmiotem żywej, publicznej rozmowy.
– Polacy mogą się kłócić o „Lalkę”, o jakiś tekst kultury, gdzie jakiekolwiek polityczne przypisania nie mają znaczenia – zauważył.
Rozmowa nie sprowadzała się jednak do wskazania najlepszej ekranizacji. Prof. Zwierzchowski proponował traktować adaptację jako świadectwo lektury i jedną z możliwych strategii interpretowania utworu. Zwracał uwagę, że wierność powieści jest jednym z kryteriów, według których możemy oceniać film.
– Możemy mówić o adaptacji właśnie w kontekście relacji między powieścią a filmem czy serialem, ale możemy na serial czy film patrzeć jako na dzieło w pełni autonomiczne – wyjaśniał.
Swoboda interpretacji nie oznacza jednak, że pytania o sens zmian przestają być potrzebne. W przypadku serialu Netflixa Profesor wskazywał na daleko idące przekształcenia postaci i ich relacji. Zastanawiał się, czy do opowiedzenia tak zmienionej historii twórcy rzeczywiście potrzebowali powieści Prusa.
– W pewnym momencie mam wrażenie, że akurat twórcy netflixowej „Lalki” odchodzą od Prusa tak daleko, że Prus w pewnym sensie przestaje im być potrzebny – mówił.
Podkreślał zarazem, że samo odejście od pierwowzoru nie musi być wadą. Ważne jest to, czemu służy zmiana i jak współgra z całością. Również wcześniejsze adaptacje miały własny charakter: film Wojciecha Jerzego Hasa odzwierciedlał rozpoznawalny styl reżysera, natomiast serial Ryszarda Bera przedstawiał rozbudowaną panoramę społeczną, cenioną także za scenografię i role aktorskie.
W najnowszym filmie kinowym Macieja Kawalskiego prof. Zwierzchowski docenił atmosferę i wizualną stronę opowieści. Zwrócił jednak uwagę na tempo przedstawiania niektórych wydarzeń.
– Ja bym nawet powiedział, że przy tym prawie trzygodzinnym filmie też ma się wrażenie, że niektóre sceny przechodzą za szybko. Rzeczywiście jest to film, który ma nieprawdopodobny klimat, który wciąga – oceniał.
Osobnym wątkiem rozmowy była obsada. Widzowie porównują Marcina Dorocińskiego i Tomasza Schuchardta nie tylko jako aktorów, lecz także jako wykonawców odmiennych koncepcji Wokulskiego. Na odbiór wpływają również własne wspomnienia lektury i wcześniejszych ekranizacji.
– Część widzów w ogóle nie mogła odnaleźć swojego Wokulskiego, część odnalazła go w Dorocińskim, część w Schuchardcie i bardzo dobrze – podkreślał prof. Zwierzchowski.
Podobne różnice dotyczą Izabeli Łęckiej. Zdaniem naukowca role należy rozpatrywać również przez pryzmat tego, jakie postaci twórcy chcieli przedstawić w danej adaptacji.
– Nie ma jednego wyobrażonego Wokulskiego i nie ma jednej wyobrażonej Izabeli Łęckiej – zaznaczył.
Pod koniec rozmowy prof. Zwierzchowski powrócił do pytania o samego bohatera powieści. Wokulski pozostaje człowiekiem poszukującym, a jego kolejne cele nie przynoszą mu oczekiwanego spełnienia.
– Wokulski jest człowiekiem, który szuka, który szuka jakiegoś ideału. Szukał ideału politycznego, rozczarował się, szukał majątku. Może niewiele mu to dało, szuka teraz ideału kobiety – mówił.
Posłuchaj całej rozmowy z prof. Piotrem Zwierzchowskim na stronie Polskiego Radia PiK.